Eden thì là

Of Man's First Disobedience, and the Fruit

Of that Forbidden Tree, whose mortal taste

Brought Death into the World, and all our woe,

With loss of EDEN, till one greater Man

Restore us, and regain the blissful Seat

(Paradise Lost, J.Milton)

Cấu trúc hiện hành chi phối chúng ta lỏng lẻo đến độ dễ dàng tháo ra lắp lại, từng cú xoay vần nhỏ đều có thể gây hỏng hóc, như một trật tự đặt trên bàn tựa không vững chắc, khiến những giao ước bị phá vỡ liên hồi. Thêm một trái cấm rụng trong bóng tối, thêm một lần con người thất lạc Eden, biến địa đàng từ vùng quá khứ tự do thành giấc mộng không tưởng của thực tại.

Vuột mất nghĩa là đã từng có. Đa phần những gì loài người được phú cho đều mang tính thiên bẩm, mà nhiệm vụ của họ đơn thuần là giữ, không đòi hỏi phát triển gì thêm. Lương tâm, Eden, và nhiều thứ khác.

Eden hay Vườn địa đàng, xuất hiện lần đầu trong Sách Sáng thế, qua công trình sáng tạo bảy ngày, từ hỗn độn đến tạo dựng, phân tách, gom nhóm, và đặt tên cho từng thành phần tự nhiên của Thiên Chúa. Đó không phải toàn bộ những gì Ngài đã tạo ra, mà chỉ là một khu vực nhỏ phía Đông. Tức vườn địa đàng không phải kho chứa hỗn độn mọi thứ kỳ lạ thế gian, nhưng được tinh lọc. Lọc ở mức độ không phải phần xấu nào cũng không được vào, mà không phải phần tốt nào cũng được dung chứa. Đó là một góc khởi nguyên của thế giới những ngày đầu Sáng thế mà mỗi khi tạo dựng xong một tạo vật mới, Người đều "thấy thế là tốt đẹp". Nơi đây con người được quyền ăn tất cả các trái cây trong vườn, bốn mùa trổ hoa, không cần làm lụng. Nguyên thủy, con người vốn cũng không cần đến quần áo - nghĩa là trần trụi, không sợi nhân tạo nào phân cách họ với thiên nhiên, tạo vật. Con người vẫn chưa và không hề có ý định giữ khoảng cách với thiên nhiên, càng không giữ khoảng cách với nhau. Họ hồn nhiên, như những đứa trẻ, sinh ra vốn thuần khiết.

Nhưng những đứa trẻ không phải lúc nào cũng vâng lời cha mẹ, kể cả khi chúng được chu cấp mọi thứ, kể cả khi chúng không cần phải lo nghĩ ngày mai ăn gì, mặc gì. Mọi thứ tuy đều trông có vẻ "là tốt đẹp", vẫn sẽ có những sự cố ngoài ý muốn, bởi những lỗ hổng nhỏ trong cấu tạo. Vì đây không phải thiên đàng, đây là địa đàng. Hoa địa đàng không lẫn trong mây, nhưng mọc lên từ đất, và dù có dùng bao nhiêu đóa hoa che lấp mặt phẳng gồ ghề nhớp nháp bên dưới, bản chất nó vẫn là những tảng đất khô cằn, phủi không sạch. Tôi không nói về đất, nhưng về những thứ dùng đất làm bàn tựa - cả Adam, cả Eve hay con rắn luồn lách trong hốc cây, chúng đều bất toàn như nhau. Vì bất toàn nên khao khát hướng đến sự toàn thiện - vẻ đẹp nguyên bích của Đấng đã sáng tạo ra chúng. Nhưng sống trong khu vườn muốn gì được nấy tại sao phải làm điều gì quá phận? Và nơi mà cả Chúa cũng nhận thấy là tốt đẹp, sao có thể khởi sinh một mầm mống tội lỗi nào?

Nhưng tội là gì? Theo quy ước, tội là không vâng lời Thiên Chúa, lựa chọn sai với ý muốn của Ngài. Mà lựa chọn sai nghĩa là đã có quyền tự do lựa chọn. Liệu quyền tự do lựa chọn của họ nằm ở đâu, khi Eden phủ kín con người trong sung sướng, giam cầm họ trong sự mãn nguyện không đòi hỏi. Và như vậy, trông có vẻ con người được tự do, khi được đi lại bất cứ xó xỉnh nào họ thích, gọi tên cho bất kỳ giống loài nào họ bắt gặp, thực chất họ hoàn toàn quy phục theo một sắp xếp đã có sẵn dưới bàn tay Thiên Chúa. Tức "Ngươi cứ việc ca hát và vui vẻ, thế là đẹp ý Ta". Điều này là không đúng với lời hứa "Ta sẽ ban cho con người tự do". Làm thế nào để con người có thể tự do, khi tóc trên đầu họ Người cũng đếm cả rồi? Khi họ phải vâng phục ý Ngài và đi theo con đường Ngài hướng sẵn, khi đi lại trong Eden dưới đôi mắt vô hình không ngừng quan sát họ? Để thành toàn lời đã hứa, Người phải để trống cho họ một lỗ hổng, một lựa chọn. Từ lựa chọn đó, con người có quyền đi lệch quỹ đạo họ nên đi, và tương lai ra sao nằm ngoài tầm kiểm soát họ, đôi khi, ngoài tầm kiểm soát của Chúa, buộc Người phải tái cấu trúc lề luật. Quyền lựa chọn của họ nằm ở đấy, ở thời khắc họ tự hỏi có hay không nên ăn trái cấm lủng lẳng trên cây.

Cây cấm nằm giữa vườn. Trung điểm tâm là chỗ rò rỉ, tách biệt và thu hút sự tập trung nhờ sự khác biệt so với phông nền bên ngoài - thiết kế gần như bàn huyền điểm. Có lẽ chỗ đặt trung tâm này là để khi đi bất cứ đâu, họ cũng phải bắt gặp nó, trông thấy bóng hình nó, chịu sự ám dụ của nó. Đó là điểm gãy của bản đồ, góc 33 của kim tự tháp tam điểm, chỗ yếu thế nhất mà lương tâm và óc phán đoán của họ tựa vào. Một khi chạm vào đấy, tất cả liền sụp đổ, mặc cho các trụ chống khác vững vàng ra sao, như cách mây đen rợp trời và sấm giăng đầy khu vườn sau khi Adam và Eve ăn trái cấm. Cây cấm vì vậy có thể coi là biểu tượng của sự thèm muốn, dục vọng đối với những cấm kỵ. Đó là hấp lực theo kiểu con dao thu hút những đứa trẻ, dù chúng đã nghe lời răn đe rằng lưỡi dao ấy sẽ cứa vào da thịt chúng, với phần tốt được phơi bày như một thứ trái cây vô hại, phần xấu được giấu nhẹm đi và ngụy trang dưới lời mời gọi đầy dụ hoặc. Con rắn được đem ra như một cái cớ cho việc lựa chọn sai, được xem như nguồn gốc của tội lỗi, tha hoá con người từ hồn nhiên không vụ lợi thành ham muốn, từ thoả mãn đến hoài nghi và không hài lòng với điều kiện thực tại, từ an phận đến việc chống đối và muốn trở thành bá chủ. Eve, người tiếp nhận sự tha hoá và lan truyền nó cho người đồng hành của mình thể hiện sự nhẹ dạ, cả tin và dục vọng không ngừng. Adam, ngược lại, là một cơ hội để con người đắn đo trước lựa chọn của mình, vì chỉ cần Adam từ chối lời gọi ấy, mọi chuyện vẫn tốt đẹp. Vậy không phải một, nhưng con người đã được thử liên tiếp hai lần, mà kết quả hai phép thử đều cho ra như nhau. Chuỗi sa đoạ bắt đầu từ đấy. Bởi lẽ ấy mà mỗi hài nhi khi sinh ra đã lãnh án tội tổ tông truyền, như một lời chép (lời này dùng trong một bối cảnh rất khác, nhưng xin viện dẫn): "Máu của nó không ngừng đổ xuống đầu ta và con cháu ta". Loài người ngày nay có quyền trách móc.

Nhưng liệu chuyện ăn trái cấm của Adam và Eve có phải bởi họ cố ý, hay đó là diễn biến tất yếu của tất cả những chuỗi sự kiện này? Bản chất họ chỉ có hai con đường - hoặc tiếp tục vui sống trong vườn địa đàng, hoặc ăn trái cấm và đặt bước ngoặt cho một lịch sử mới. Nhưng nếu họ chỉ có thể đi một con đường mà không có quyền đặt chân lên một lựa chọn khác - nghĩa là họ mất tự do, nghĩa là lời hứa của Thiên Chúa không ứng nghiệm. Vậy họ phải rẽ hướng, phải ăn trái cấm như một loại cưỡng ép khác của quyền tự do. Sa ngã bấy giờ là một hệ quả tất nhiên, và đó hoàn toàn chỉ là vấn đề thời gian. Ai biết trước khi sa ngã họ đã sống bao nhiêu ngày? Có trăm ngày hay nghìn ngày cũng thế thôi. Chỉ khi sa ngã, lịch sử mới có thể được viết tiếp, không chỉ nằm trên dòng chữ "họ vui chơi với muôn loài". Chỉ khi con người dùng tự do để sai phạm, họ mới tiếp tục có được những lựa chọn trong tương lai, bước những nước đi khác.

Đúng hơn không phải họ bước đi, mà là Thiên Chúa sẽ sắp đặt lại một bàn cờ mới. Adam sẽ bị truất vị trí người làm vườn ở Eden. Thiên thần với lưỡi gươm sẽ trục xuất họ - đó là hàng rào Thiên Chúa dựng nên. Hàng rào mang hai chức năng: bảo vệ và kiểm duyệt. Bảo vệ là bảo vệ cây Trường Sinh, một thứ cây khác, cũng ở giữa vườn, vị trí quan trọng không kém Cây cho biết điều thiện điều ác là bao. Mộng trường sinh là một trong hai giấc mộng lớn của loài người - bất tử, con người được nên toàn vẹn giống Chúa, bởi cái chết là yếu điểm chí mạng. Bảo vệ vì vậy là nhiệm vụ ngăn con người cách cái ngưỡng vẹn toàn một khoảng xám. Song song với nó, kiểm duyệt là lọc tẩy, trục những chất độc, ô uế khỏi vùng đất thanh sạch của Ngài. Khi có một điểm nháo loạn, một nền trật tự đã chết đi. Đó là lúc một trật tự mới cần được thiết lập. Đó là lúc ta có thể mong chờ một Adam mới, mà sau này sách có chép rõ: Jesus Christ.

Sự xuất hiện của Jesus Christ, theo Kinh Thánh, là để lập một giao ước mới, tái lập một trật tự mới, bằng lễ dâng Mình và Máu. Không phải chỉ chúng ta thấy kiểu hiến tế này có hình thức giống với hiến tế động vật, mà ngay cả Chúa Jesus cũng tự nhận "ta là Chiên". Trong thánh lễ, cộng đồng vẫn hát "Đây Chiên Thiên Chúa đây Đấng xóa tội trần gian". Việc này có gốc gác từ một niềm tin xưa cũ, rằng khi hiến xác một con vật nào đó, mà thường là chiên, cừu, vì giống loài này hiền lành, mang vẻ hồn nhiên, sạch sẽ, trong trắng, nó sẽ gánh lấy mọi tội lỗi trong chúng ta, và làm cho ta được thanh sạch. Trong sự thanh sạch đó, con người với những nhơ bẩn của mình được lọc tẩy và có tư cách dự phần vào bàn tiệc của Chúa. Dĩ nhiên sự thanh tẩy này chỉ mang tính tạm thời, bởi họ sống trong một môi trường tội lỗi, và bản thân họ là những sinh vật dễ bị nhuộm màu, không có lớp bảo vệ nào để hưởng cái đặc ân vô nhiễm. Việc Chúa Jesus chết và đổ máu được coi như sự cứu chuộc vĩ đại nhất, bởi Người đã gánh lấy tội lỗi và phần ô uế của nhân loại Người đang sống nhờ. Đó là thời khắc không gian của Chúa - Thiên đàng (heaven) giao thoa với không gian của con người, tạo một không gian thứ ba - địa đàng. Địa đàng lại có liên quan mật thiết với vườn Địa đàng. Đó chính là Eden mới cho loài người, được tạo nên bởi một Adam mới là Jesus Christ. Đó là một biến thể khác của Eden.

Theo dõi Kinh Thánh, ta nhận thấy đó không phải trường hợp duy nhất Thiên Chúa phục chế Eden và trao cho nó một dạng tồn tại khác. Trước Jesus Christ, một nhân vật quan trọng không nên bỏ qua - Noah. Noah đã đóng con tàu sống sót qua đại hồng thủy theo lời dặn của Chúa, chở tất cả cả giống sinh vật, mỗi loài một cặp đực-cái. Đấy là cuộc thanh tẩy, rửa tội trần gian với quy mô lớn. Đó là công cuộc khôi phục Trái Đất về thuở hồng hoang, khi tất cả chỉ xuất phát từ những con số đơn lẻ 0, 1, 2. Từ những hạt giống được chọn, hoa quả lần nữa trổ sinh, tươi đẹp, nguyên sơ, hồn nhiên, không vướng tội ác. Hay cái thời Abraham và Moses, dân Israel ròng rã 40 năm trong đất Ai Cập để tìm đến một vùng đất Hứa. Đất Hứa ở đây mang dáng dấp của Eden, khi Chúa phán "Ta sẽ cho con cháu ngươi nhiều như sao trên trời". Lời hứa về sự sinh sôi, nảy nở này về cơ bản giống với lời hứa ban đầu trong vườn Eden, khi Người phán cho cây trái không ngừng trổ hoa kết quả. Nhưng khoảng thời gian 40 năm cũng làm ta suy nghĩ. Không phải đất Ai Cập nhỏ, nhưng chúng ta đều biết nó không lớn đến mức phải mất 40 năm để băng qua một sa mạc (tạm bỏ qua sự xuất hiện của con số 40, một con số được lặp đi lặp lại với dụng ý nào đó trong Kinh Thánh). Thiên Chúa đã dẫn họ đi theo đường hướng vòng vèo, đi lại những vùng đất họ đã đi qua, dắt họ men theo một miệng chén không lối thoát, để trong cái vòng luẩn quẩn ấy, nhiều người phải bỏ mạng. Người đã bỏ mạng là ai? Đó là những người đã chết vì già yếu, vì chân không còn đủ sức để đi thêm nữa (họ sẽ không chết vì đói vì đã có manna và nhiều thứ khác). Lớp người già đó là lớp người không đẹp lòng Chúa, là "dân cứng đầu cứng cổ", kém lòng tin, với những hành động trái với mười điều răn như việc thờ bò vàng sau khi được Chúa cứu nạn, lên án Moses vì đã dẫn họ vào một hành trình mệt mỏi. Xác những người ấy sẽ bị bỏ lại trong sa mạc. Phần những người đến được vùng đất Hứa, là con cháu họ, lớp trẻ được Chúa chỉ dẫn. Việc lọc người già và thay thế bằng những đứa trẻ cũng gần tựa như việc trục xuất Adam và Eve, tựa như việc thanh trừng bằng đại hồng thủy quy mô địa cầu để tất cả sinh sôi lại từ đầu trong bản chất sơ sinh của chúng, tựa việc Jesus gánh tội lỗi thế gian để loài người trở về với tâm hồn trong sạch, hồn nhiên của mình. Có thể thấy motif này được lặp lại xuyên suốt Kinh Thánh. Ta tạm gọi đó là motif kiểu Eden.

Motif này khởi sinh từ huyền tích Sáng thế với mẫu gốc là Eden. Eden là vẻ đẹp của thế giới được tạo dựng trong vẻ nguyên sơ nhất, khi chưa dính quá nhiều dấu vân tay của con người, khi nhân tạo chưa lấn chiếm thiên tạo, và tất cả đều chỉ nhen nhóm ở phút ban đầu. Đó là Adam và Eve, không biết tội là gì. Đó là thế giới sau đại hồng thủy, sống lại từ đầu không mang nặng lịch sử của quá khứ. Đó là lớp trẻ em của Israel không cứng lòng hoài nghi. Đó là thế gian được miễn tội sau sự cứu chuộc của Chúa Jesus. Vì vậy Eden đồng nghĩa với một trật tự mới, một trật tự tốt đẹp hơn, một sự tái lập, mà ta có thể hình dung đơn giản: Eden = tái lập = trục xuất + tạo dựng. Và sự tự hủy, tự sinh, tự tái cấu trúc đó diễn ra trong từng khoảnh khắc của đời sống.

Eden ẩn náu trong những dạng thức rất khác nhau, dù vậy ta vẫn có thể nhận dạng nó nếu xét theo những tính chất kể trên. Bởi chúng được đúc từ cùng một lõi, và suy cho cùng, tất cả chỉ là những dị bản của nhau. Các đền thánh ta xây dựng, các nhà nguyện kín, cũng là một dạng của Eden - một nơi thanh sạch để hiệp thông với Chúa, với tâm hồn thanh tẩy bởi nghi thức dâng Mình Thánh. Ở những nhà lều, người ta thiết kế như một khu vườn với những hoa lá đầy màu sắc, để có cảm giác được trở về Eden. Trở về Eden nghĩa là trở về vòng tay của Chúa, nghĩa là khôi phục trạng thái nguyên thủy. Các khu vườn của La Mã cổ đại là những ký ức về một thiên đường đã đánh mất, cũng là những hình ảnh và những bản tóm tắt của thế giới. Vườn ở Viễn Đông là thế giới thu nhỏ, nhưng cũng là tự nhiên được khôi phục trong trạng thái nguyên sơ của nó, là sự gợi mời khôi phục bản nguyên sơ của con người. Vùng Đông Á cũng có những khu vườn thiên đường: Côn Luân, trung tâm của thế giới và là cửa nhà trời, được tô điểm những vườn treo - gợi nhớ đến những vườn treo ở Babylon - ở đấy có một mạch nước trường sinh. Những khu vườn nói trên cũng là một nỗ lực khôi phục. Người Ai Cập vẽ khu vườn với những khóm hoa và bể nước lên tường và sàn các lâu đài của họ. Rửa tội cũng là hình thức thanh tẩy để thông qua hàng rào kiểm duyệt của thiên thần và lưỡi gươm, tẩy đi cội máu không bốc hơi từ triệu năm trước. Dù vậy, nó không tạo ra một tấm khiên để con người khỏi vấy máu một lần nữa. Con người có thể phạm tội và dù muốn hay không vẫn cứ tiếp tục phạm tội. Và vì vậy ta có thêm một bí tích khác - Hoà giải. Bí tích này có liên đới sâu sắc với bí tích Mình Thánh Chúa, thứ được liên kết với Jesus Christ, đã phân tích ở trên. Tức là "Paradise Lost", tức là con người luôn khao khát tìm về Eden nhưng đã không còn khả năng đó nữa, nên phải nỗ lực phục chế, tạo một bản sao Eden cho hiện thời.

Con người vẫn ngủ trong giấc mộng quá khứ Eden nguyên thủy, dù có hay không biết đến Eden, như một thứ vô thức tập thể. Đó là một phần lý do những mẫu hình như đỉnh Olympus xuất hiện trong thần thoại Hy Lạp, nơi luôn được chu cấp đầy đủ mọi thứ, và với thứ rượu thần kỳ các vị thần có thể trường sinh bất tử. Khi xem bộ phim 12 Princess Dancing, phân cảnh ấn tượng nhất với tôi, và có lẽ với nhiều người khác, là khu vườn bí mật, được mở ra khi khiêu vũ theo chỉ dẫn của cuốn sách cổ. Đó là nơi họ được sống trong đam mê bị người mẹ kế cấm đoán, là nơi chỉ cần thốt lên ước nguyện, nguyện cảnh sẽ hoá hiện thực. Con người vẫn luôn khao khát như vậy, và những ước mơ bất thành chất đầy trong nhà kho của nghệ thuật. Thậm chí vài hoạt động trong cả những sinh hoạt của con người cũng là động thái với mục đích tương tự. Giao hoan cũng là hình thức tìm về cảm thức nguyên thủy, với thân thể được bóc trần, lột những lớp vỏ, lột những mặt nạ dày cộp. Thậm chí, Eden ẩn sau thế giới mới được gột rửa sau những cơn mưa.

Tức Eden tái xuất hiện trong những hình ảnh rất bình thường, những hoạt động rất đơn giản, trong từng mẩu nhỏ đời sống. Chúng ta vẫn quẩn quanh trong một câu chuyện cũ theo cấu trúc vòng xoắn ốc. Và vì vậy, Eden cũng có trong mỗi con người. Trong mỗi con người có một khu vườn. Trong mỗi con người có một vùng cấm. Ở đấy sẽ có những con rắn. Sẽ có lúc nào đấy ta vi phạm và bị tha hoá. Như huyền tích chén Thánh, nơi Mình Máu được chia nhỏ ra để phục vụ toàn nhân, Eden cũng bị tán vụn ra nhiều mảnh. Ta không cần tìm đến phía đông vườn địa đàng. Ta không cần trèo lên đỉnh Olympus. Ta có thể tìm thấy Eden trong chính chúng ta, trong từng cơn mưa tuôn đổ.

Trong nhiều hình dung, tôi đã nghĩ Covid-19 cũng là một cuộc trục xuất, một Đại hồng thủy để tuyển chọn cho một Eden mới sắp quang lâm, mà "Những ngày trước đại hồng thuỷ, thiên hạ vẫn ăn uống, cưới vợ lấy chồng, mãi đến ngày ông Noah vào tàu". Con người đã bị trục xuất nhiều lần, và sẽ bị trục xuất khỏi Eden thêm nhiều lần nữa. Trong một tương lai khác, khi Trái Đất diệt vong, như viễn cảnh Nhật Chiêu từng hình dung: Là người cuối cùng được phóng vào vũ trụ, anh nhìn thấy Trái Đất nổ tan. Thế là các nhà khoa học dày công đi tìm một hành tinh mới tương thích với nhu cầu sinh tồn của con người, một Eden mới. Cho đến thời khắc ấy, tôi tin sẽ có người đóng được con tàu Noah.

Nhiều nhà thơ viết trong di chúc của họ, mong được an táng trong một khu vườn đẹp. Đến tận lúc chết, có lẽ đó là nỗ lực cuối cùng. Nhưng cổng vào Eden, không phải ai cũng được khải thị. Ta có thể tìm gợi ý trong lời sấm này:

"Trái đất trở thành thung lũng đau khổ khi con cái Chúa không còn được tiếp cận vườn địa đàng. Khi chúng ta lạc mất thiên đường, chúng ta mất khả năng nhìn thấy sự thật. Thanh kiếm bốc lửa chặn lối vào thiên đường là thanh kiếm lương tâm vĩ đại phải mất nhận thức mỗi phút để giữ thanh gươm lương tâm với ánh sáng của sự thật - sức mạnh thiên thần mang lại nhận thức như vậy. Những người tiếp cận sức mạnh thiên thần được mặc quần áo của các thiên thần và có thể đi qua thanh kiếm bốc lửa của lương tâm để trở lại thiên đường"

Kim tự tháp có những cổng giả, nhưng những chiếc cổng của Eden thậm chí còn không hiển hiện. Bạn sẽ không biết thế nào là đủ tốt. Bạn sẽ phải cố gắng không ngừng. Bạn sẽ phải chèo chống với lực cản trong chính bạn. Bạn phải để con rắn cắn vào gót chân của bạn. Tội lỗi sẽ ngã quỵ. Ai đi xuyên qua thanh kiếm bốc lửa kia, sẽ không phải một lần nữa nếm lửa hỏa ngục.

Nhưng tất cả những điều đó có ý nghĩa gì? Điều gì sẽ xảy ra nếu ta không thể tìm về Eden ta đã đánh mất một lần nữa? Điều gì sẽ xảy ra với Eden, khi nó trộn lẫn trong tro trấu của hiện sinh nhân loại?

Can make a Heaven of Hell, a Hell of Heaven.

What matter where, if I be still the same

Eden là câu trả lời. Chỉ có vậy, và mãi như vậy mà thôi.