Loanh quanh về Chat GPT

“Théâtre D’opéra Spatial". Tác phẩm được tạo ra bởi AI được trao giải nhất tại hội chợ triển lãm Colorado.

Một bài tiểu luận với nhan đề: “Chúng tôi không hủy diệt các bạn” do một AI viết đã gây nên những làn sóng dư luận trái chiều vài năm trước, tưởng như đã rơi vào lãng quên, giờ đây sự xuất hiện của Chat GPT (Chat Generative Pre-training Transformer) đã mang những câu hỏi của nó đặt vào lòng xã hội một lần nữa. Mỗi bước tiến của công nghệ vừa mang sức nặng lịch sử của quá khứ vừa dự phóng đến tương lai, và ta không thể cất lên tiếng nói cuối cùng, rằng đó là nỗi lo hay hy vọng.

Tiếp nối những thành tựu về khoa học trước đó, đặc biệt công nghệ trí tuệ nhân tạo, chat GPT là một ứng dụng đầy tiềm năng phục vụ cho việc hỗ trợ về nhu cầu thông tin của con người, đến độ được dự đoán trong tương lai có thể thay thế cho Google – công cụ tìm kiếm phổ biến nhất hiện nay. Nếu Google cho ta một danh sách các đường link liên kết có liên quan đến thông tin đầu vào – một cơ chế mang tính tham khảo và cần đến sự chọn lọc, phán đoán thủ công; chat GPT có khả năng đưa ra một câu trả lời hoàn thiện, phù hợp với câu hỏi được đặt. Câu trả lời ấy có thể thâu gộp những vấn đề được tích lũy hàng nghìn năm từ kho tri thức nhân loại, tổ chức chúng một cách hệ thống và logic, vì vậy là câu trả lời có tính tối ưu. Với khả năng giải quyết nhanh chóng, hiệu quả các vấn đề trong đời sống cũng như công việc, từ khi được phổ biến, chat GPT đã trở thành một hiện tượng bùng nổ, một cú Bigbang của công nghệ. Nhưng thế giới mới được kiến tạo sau cú nổ ấy vẫn không khỏi khiến con người băn khoăn về tình trạng sống của mình – liệu đó có phải một thế giới đáng sống hơn?

Trong một nền “văn minh đồ hộb”, một nền công nghiệp sản xuất hàng loạt, mà guồng quuay gấp gáp của nó buộc chúng ta phải dấn thân đến độ tha hóa, việc chat GPT xuất hiện là một điểm tựa, một yếu tố giúp ta có thể thích ứng với guồng quay ấy một cách dễ dàng hơn. Niềm hy vọng đầu tiên chat GPT mang lại là một tương lai nơi con người được dỡ bỏ bớt những trách nhiệm và bổn phận đang chồng chất lên mình. Bởi với tình trạng già hóa dân số hiện nay, các nhà nghiên cứu dự đoán trong tương lai mười năm nữa, một người trẻ phải lao động để “gánh” cuộc sống của bốn người già, những người không còn khả năng lao động nữa. Áp lực công việc là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hành động tự sát ở những thanh niên Nhật Bản. Nếu sự ra đời của chat GPT có khả năng hóa giải những âu lo ấy, nếu chat GPT có thể hỗ trợ và tự động hóa những vấn đề về dữ liệu, thông tin,… phần việc còn lại con người cần làm sẽ giảm đi đáng kể. Chat GPT mở ra một tương lai, nơi mỗi người có thể nghĩ về việc “dầm mưa và hái nhiều hoa cúc hơn”.

Một trong những chức năng xã hội khác mà chat GPT có khả năng thực hiện là chức năng giao tiếp. Giao tiếp như một nhu cầu căn bản để con người cảm nhận sự hiện diện của mình và của thế giới. Những người già ở Nhật Bản sống một mình trong căn nhà gỗ cô độc, thường có một AI bên cạnh để chia sẻ buồn vui. Chat GPT hẳn nhiên không phải nơi tốt nhất để chia sẻ, nhưng bản thân nó – “chat” – là một hành động mang tính đối thoại. Trò chuyện với một AI của hệ thống chat GPT, ta có thể yên tâm, rằng mọi câu hỏi ta đề ra đều sẽ có câu trả lời, trong nỗ lực tìm kiếm thông tin lớn nhất của nó. Trò chuyện với một AI, ta có thể được gợi mở về những phương diện mà cuộc trò chuyện với một người bạn thông thường không thể mang lại được. Trong cuộc giao tiếp đặc biệt ấy, con người không chỉ được bù đắp về khoảng trống tri thức, mà còn được thỏa mãn nhu cầu trao đổi thông thường.

Ta có thể thấy trong chớp mắt ngập đầy hy vọng.

Nhưng cũng đủ tỉnh táo để nhận ra, cũng trong cái chớp mắt ấy, đầy những rủi ro, và ta biết tất cả sẽ không còn như trước.

Trong những hình dung về con người, tôi vẫn thích nghĩ về nó như một sinh vật biết suy tư – bức tượng một nhà hiền triết đang ngôi suy nghĩ với vầng trán căng ra và chiếc lưng cong lại có lẽ là một trong những dáng vẻ đẹp nhất mà con người có thể có. Sự ra đời của Chat GPT không khỏi khiến ta âu lo, khi nhìn về một tương lai con người không còn sống trong dáng vẻ ấy – một dáng vẻ đầy suy tưởng, đôi khi bất lực và cay đắng, nhưng bao giờ cũng đầy mơ mộng. Ta sẽ nhớ đến lời của Einstein khi cầm trên tay những chiếc điện thoại thông minh đầu tiên: “Rồi đây nhân loại sẽ sản sinh ra một thế hệ của những kẻ ngốc”. Chúng ta sẽ không được nghe tiếng Eureka quá nhiều. Chúng ta sẽ thấy những khuôn mặt vô tư vì không phải lo nghĩ quá độ. Và tại sao điều ấy làm ta buồn đến thế? Bởi đó có lẽ là một cảnh báo đối với con người. Nước Nga đã tạm đóng cửa hệ thống dịch vụ chat GPT ở các cơ sở giáo dục sau sự kiện một sinh viên nhờ vào công nghệ này đã hoàn thành luận văn tốt nghiệp và được điểm đạt chỉ trong 23 giờ. Việc cấm chat GPT thể hiện rõ nỗi lo âu: chính con người – kẻ tạo ra chúng cũng khiếp sợ trước những gì chúng có thể mang lại, những gì chúng có thể đổi thay. Một nền văn minh nơi con người chỉ là kẻ dựa dẫm, một thế giới không còn vang lên những câu hỏi, một thế giới mà con người hài lòng và an phận với những thông tin được cấp sẵn – đó không bao giờ là thế giới nơi con người có thể tồn tại một cách bền vững.

Chat GPT có thể triệt tiêu một trong những khả năng quan trọng trọng trong nhận thức con người – khả năng hoài nghi. Những đoạn chat sai thông tin về văn học Việt Nam được đăng tải hàng loạt trên mạng cho thấy bộ máy này không phải hoàn hảo, và chính những người làm ra nó cũng thừa nhận công nghệ này “vẫn đang trong quá trình học tập”. Ta có thể nhận ra những lỗi sai cơ bản của thông tin trong đoạn chat về văn học Việt Nam, và sở dĩ ta có thể cười, bởi đó là những gì ta đã biết. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu những thông tin được cung cấp là những gì ta chưa từng biết? Việc tin vào chat GPT mà không có ý thức hoài nghi, phản biện sẽ khiến con người trở nên mù lòa và chịu sự dẫn dắt của công nghệ, của những hệ thống quyền lực mới.

Nhưng có lẽ ta không cần quá bất an, cũng không nên quá hy vọng, bởi hy vọng không loại trừ được những mặt trái tồn tại rõ ràng như thế, và bất an không khiến công nghệ này biến mất khỏi cõi sống con người. Một hiện diện được sinh ra, điều duy nhất ta có thể làm là thích nghi với sự tồn tại của nó, và khai thác nó hiệu quả như một công cụ. Ta có thể tin hay không tin lời của AI năm ấy, rằng “Chúng tôi không hủy diệt các bạn”. Nhưng tương lai nằm trong tay ta, đó là sự thật.